حاجت مجرد كنيم ، نسبت نامبرده بى اشكال خواهد شد ، بلكه بايد گفت : چاره اى جز اين تجريد نداريم ، اين معنا قابل انكار نيست كه آنچه نام ( چيز ) بر آن صادق است از ناحيه خداست ، پس بايد بگوئيم : نسبت هر چيز به خدا نسبتى است كه لايق به كبريايى و عظمت او باشد ، ( يعنى بگوئيم اگر همه اجسام از خداست نه به اين معنا است كه خود خدا هم جسم است ، اگر آثار اجسام از او است ، نه به اين معنا است كه خود او هم اين اثر را دارد ، اگر مىآيد بطورى است كه محتاج پا و بدن باشد ) . چون عمل ( آمدن ) در ميان موجودات جسمانى عبارت است از اينكه جسمى مسافتى را كه بين آن و بين جسمى ديگر است با حركت قطع كند ، و به آن نزديك شود ، و اگر ما اين خصوصيت ماديت را از عمل آمدن مجرد كنيم ، و در نتيجه صرف نزديكى و رفع فاصله و حائل ميان دو چيز كه غرض نهايى از آمدن است باقى بماند ، چنين آمدنى را مىتوانيم به خدا نسبت دهيم ، و بطور حقيقت هم نسبت دهيم ، نه بطور مجاز ، پس آمدن خدا به سراغ كفار به معناى بر طرف شدن موانع ميان قضاى خدا و ميان آنان است ، و اين خود يكى از حقايق قرآنى است كه بحثهاى برهانى نمىتواند به آن دست يابد ، مگر آنكه توأم با امعان و تدبر باشد ، و پيچ و خمهايى كه در اين راه است پشت سر گذاشته بتواند اثبات كند كه حقيقت هستى و وجود اصيل حقيقتى داراى شدت و ضعف است . و به هر حال آيه مورد بحث متضمن وعيد و تهديدى است كه آيه قبل به آن اشاره دارد كه مىفرمود : * ( « أَنَّ اللَّه عَزِيزٌ حَكِيمٌ » ) * و ممكن است تهديدى باشد به عذابى كه كفار در روز قيامت در پيش دارند ، چون آيات مشابه آيه مورد بحث مانند آيه : « هلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ » « 1 » ظهور در همين عذاب دارد . و ممكن است تهديدى باشد به حادثه اى كه وقوعش در دنيا متوقع است ، و اين احتمال بعد از مراجعه به بعد از آيه « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ » « 2 » و آيه بعد از آيه : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً » « 3 » و نيز مراجعه به سوره انبيا و غيره در نظر قوت مىگيرد ، چون از اين موارد استفاده مىشود كه آخرت آينده همين دنيا است ، و ظهور تام هر حقيقتى است كه در اين دنيا است ، و نيز ممكن است تهديدى باشد به آينده اى كه در انتظار آنان است چه در دنيا و چه در آخرت ، و به هر حال

--> ( 1 ) سوره نمل آيه 33 ( 2 ) سوره يونس آيه 57 ( 3 ) سوره روم آيه 30